Sensorreiniging

Stofjes op de sensor

Stofjes op de sensor van een digitale spiegelreflex camera vormen vooral bij natuurfotografie een echt probleem omdat men vaak ergens 'in het veld' meerdere keren van objectief moet wisselen. Hoe voorzichtig en hoe snel men dit ook doet, het is niet te vermijden dat er stof, stuifmeel, vocht, enz. in de camera binnendringt waarvan er een deel ook op de sensor terecht kan komen. Erg vervelend want die stofjes zijn nadien in iedere opname duidelijk als lichtgrijze tot donkere vlekjes te zien.

Eén ding is zeker, als je digitaal fotografeert en buiten in de natuur van objectieven wisselt zal je met stofjes op je sensor moeten leren leven.

'Soorten' stofjes

Het wordt door fabrikanten, in tijdschriften en op het internet maar weinig aangehaald maar men moet heel duidelijk onderscheid maken tussen 2 soorten stofjes:
1/ Losliggende droge stofjes die men kan verwijderen door middel van een 'droge reiniging'.
2/ Kleverige stofjes die op de sensor 'plakken'. Deze zijn moeilijker te verwijderen en vragen om een 'natte reiniging'.

Zichtbaarheid en grootte en van de stofjes

In voorgaande hadden we het steeds over stofjes 'op de sensor' maar eigenlijk liggen deze niet op de sensor zelf.
Voor de sensor bevinden zich immers nog een aantal andere zaken (zie de rechtse afbeelding) en eigenlijk zetten de stofjes zich daarop neer, een eindje van de sensor vandaan dus.

Dat maakt dat de stofjes iets uit focus liggen waardoor stofjes bij grote diafragma-openingen (f1 tot f8) minder scherp worden afgebeeld en als vage vlekjes in de opnamen te zien zijn.
Hoe kleiner de diafragopening hoe groter de scherptediepte en dus zullen stofjes bij zeer kleine diafragma-openingen (f16 tot f32) scherper worden afgebeeld.

Een evengroot stofje op een full-frame of op een kleine sensor zal ook een heel verschil geven in het uiteindelijke beeld.

(Verder in deze uiteenzetting wordt voor het gemak nog steeds over stof op de sensor gesproken).

Voorzorgen nemen

Spiegelreflexcamera's nooit open laten staan, altijd met objectief of lensdop erop.
Gebruik een stofwerende cameradop (voor Canon type RF-3 EOS Body Cap).
Het achterlensdeel van objectieven altijd kraakproper houden.
Objectieven nooit zonder lensdop opbergen.
Alle camera- en objectiefdoppen kraakproper houden en nooit los in je tas laten rondslingeren. Draai camera- en lensdop in mekaar als die niet op je camera of objectief zitten (zie rechtse afbeelding).
Camera uitschakelen en met de lensopening naar beneden houden als je objectieven vervangt. Onder spanning is de sensor meer statisch geladen en kan dan meer stof aantrekken.
Objectieven snel vervangen (indien mogelijk uit de wind). Het te plaatsen objectief klaar houden dicht bij de camera.
Fototas nooit open laten staan en altijd de rits sluiten.
Fototas indien mogelijk niet op de grond leggen maar hoger. Vlak boven de grond vliegt het meeste stof.
Als je daartoe de mogelijk hebt maak dan regelmatig een sensortestopname (zoals verder uitgelegd). Je weet dan op voorhand of er zich stofjes op de sensor bevinden en waar die zitten.

Slordigheid zal men cash betalen

In sommige fotozaken kan je (tegen betaling) je sensor laten reiningen (bvb. Fotokonijnenberg, 19,95 euro). Achteraf hoor je dan soms klagen dat de sensor toch niet helemaal proper was.
Je mag er haast zeker van zijn dat dit in de meeste gevallen aan de fotograaf zelf ligt.

Wie heel slordig met zijn digitale camera's omspringt zal na verloop van tijd heel wat stof in zijn camera hebben bijeengespaard. Wanneer de sensorreinigingsdienst de sensor van zo'n camera toch kraakproper weet te reinigen is het haast onvermijdelijk dat er na het maken van één of enkele opnamen weer stofjes in beeld komen. Het op- en neerklappen van de spiegel veroorzaakt immers luchtturbulenties waardoor stofjes die eerder in het camerahuis zijn terecht gekomen op de sensor gaan neerdwarrelen. Ook zoomobjectieven kunnen luchtturbulenties in het camerahuis veroorzaken!
Enige oplossing voor die slordigaards is de camera helemaal uit mekaar laten halen om die te reinigen... of regelmatig een nieuwe aankopen!

De sensor testen op stofjes

Zet je objectief op diafragma f22 in diafragmavoorkeuze (Av of A stand)
Maak een beeld van een egaal wit of licht oppervlak. Je kan ook het beeldscherm van je pc of laptop gebruiken als je daarmee een witte of heldere kleur weergeeft (in Photoshop bijvoorbeeld).
Belicht 1 stop over en maak de opname.
Bekijk het gemaakte beeld op je pc of zoom in op de LCD van je camera en scrol door het hele beeld.
Wil je de de sensor zelf inspecteren op stofjes d.m.v. een sensorloupe (*) hou er dan rekening mee dat de beelden in 'spiegelbeeld' en omgekeerd op de sensor terecht komen. Een stofje dat zich linksonder op de sensor bevindt als je met een loupe direct op de sensor kijkt vertoont zich rechtsboven in het beeld op je pc of op de LCD van je camera.
(*) Miniscule kleine stofjes op de sensor zijn niet met het blote oog te zien. Daarvoor heb je een flinke loupe met een ingebouwd hulplicht nodig (bvb. VisibleDust Sensor Loupe www.visibledust.com)

! Voor één of enkele kleine spotjes kan je niet steeds opnieuw en opnieuw de sensor gaan kuisen !
Met alle huidige beeldbewerkingsprogramma's kan je enkele spotjes in je beelden vrij makkelijk wegwerken.
De laatste generatie spiegelreflexen beschikken over een automatisch reinigingssysteem om losse stofjes te verwjderen en dat helpt maar het is geen wondermiddel.

Opgelet !

Werk in een ruimte die zo stofvrij mogelijk is.
Altijd een volle batterij in de camera plaatsen voor je de sensor gaat reinigen.
Altijd de stand sensorreinigen gebruiken (zie het menu van je camera). In deze stand klapt de spiegel op gaat de sluiter open. Nooit in een camera blazen als de sluiter nog toe staat want dan kunnen de uiterst fijne en lichte sluiterlamellen ernstig beschadigd raken.
Let op dat je nooit per ongeluk de camera uitschakeld terwijl je de sensor reinigt.
Een sensorloupe is erg nuttig en kan je heel wat tijd doen besparen omdat je ermee kan zien waar de stofjes zich precies bevinden.
Een goede hoofdlamp om je werkzaamheden bij te lichten kan soms erg handig zijn.

Hou er rekening mee dat een sensorreiniging die je zelf uitvoert in de waarborgperiode en waarbij je de sensor beschadigd tot verlies van de waarborg kan leiden! ALLES WAT JE DOET IS OP EIGEN RISICO !

Kijk ook eens naar deze website (Engelstalig) Cleaning Digital Cameras

Droge stofjes, droge reiniging

Blazen

Nodig: krachtige blazer (zonder kwastje), bijvoorbeeld Visible Dust Hurricane Blower www.visibledust.com, Giotto's Air Rocket www.giottos.com. LET OP! Sommige blazers blazen bijna continue kleine partikeltjes rubber of dergelijke uit! Kies dus voor een degelijk type.

Blazen op je sensor om die te reinigen wordt niet echt aangeraden omdat je de stofjes verplaatst waardoor ze elders in je camerahuis terecht kunnen komen, niet alle stofjes dwarrelen immers uit je camera netjes naar beneden.
Wil je toch blazen hou dan de camera met de objectiefvatting naar beneden en hou voldoende afstand van de sensor zodat je deze zeker niet kan raken. Kom met het uiteinde van de blazer liefst niet voorbij de objectiefvatting en blaas vanuit de vier hoeken. Blazen is wel de eenvoudigste en gemakkelijkste manier voor losliggende droge stofjes maar niet de beste.

Stofjes opnemen met statisch geladen sensorborsteltjes

Nodig: Geschikt sensorborsteltje op maat van de sensor of kleiner. Gebruik geen (schilders)penselen of andere borsteltjes om de sensor te reinigen!

Om de sensor te reinigen moet men eerst met een krachtige blazer op de borstelhaartjes blazen om die statisch op te laden waardoor ze stofjes aantrekkken (een spuitbus met droge lucht wordt niet aangeraden omdat die onreinheden bevatten, en ik spreek uit ervaring).
Als de haartjes door krachtig blazen statisch zijn geladen hou je het sensorborsteltje schuin en streel je rechtlijnig over sensor van links naar rechts, licht het borsteltje op, draai het om en streel in de andere richting.

Indien de sensor niet proper is moet je het borsteltje nogmaals 'opladen' en een tweede poging wagen. Lukt het dan nog niet dan zit je wellicht met klevende stofjes en zal je tot een 'natte reiniging' moeten overgaan.

Niet vergeten het sensorborsteltje grondig te reinigen indien nodig (bvb. met Visible Dust Sensor brush Wash).

Men schrijft dat dit de meest veilige methode is en dat men met deze borsteltjes wel 10.000 keer de sensor mag strelen zonder die te beschadigen.
TOCH MOET JE OPLETTEN DAT JE BIJ HET REINIGEN VAN DE SENSOR MET DE BORSTELHAARTJES GEEN ANDERE ONDERDELEN RAAKT EN NIET BUITEN HET SENSORVLAK KOMT WANT DAN RISKEER JE OM ERGENS FIJNE SMEEROLIE OP TE PIKKEN EN DIE OVER DE SENSOR UIT TE SMEREN (en ik kan het weten!).

Arctic Butterfly, sensorborsteltje op batterijen

De Arctic Butterfly van Visible Dust is heel interessant omdat de borstelhaartjes worden opgeladen door een snelle roterende beweging en dat door middel van een motortje op batterijen (er is geen geblaas voor nodig). De Arctic Butterfly wordt daarom ook meer en meer gebruikt in plaats van gewone sensorborsteltjes. Zeker aan te bevelen als je op reis gaat. Nu ook verkrijgbaar met 2 ingebouwde leds om bij te lichten.

Natte reiniging, stofjes die aan de sensor 'kleven'

Sommige stofjes lijken wel aan de sensor te kleven en zijn niet met de vorige methoden te verwijderen. Van waar ze komen? Lucht bevat sowieso vochtige deeltjes en in sommige seizoenen kunnen bijvoorbeeld pollen massaal rondstuiven, of spatjes van zwaveldampen in vulkanische gebieden, en bij gloednieuwe camera's kunnen er soms zelfs spatjes fijne smeerolie op de sensor terecht komen als je naar de lucht fotografeert.

Om die 'plakkers' op een veilige manier te verwijderen zal je een speciale, oplossende en snel verdampende vloeistof moeten gebruiken en goede 'sensor swabs' om de 'plakkers' mee op te 'dweilen'.

Nodig: Reiniginsvloeistof. Wat reinigingsvloeistof betreft mag je niet zomaar gelijk wat gebruiken. Eclipse van Photographic Solutions wordt aanbevolen. Lees ook deze 'Warnings'. Degelijke sensorswabs ter breedte van je sensor, zie de links in de rechterkolom. Eventueel smalle (corner)swabs om in hoeken en kanten resterende stofjes op te dweilen.

Vooraleer de natte reinigingsmethode op de sensor toe te passen moet je deze techniek best eerst inoefenen en uittesten op bvb. een objectieffilter. Daarop voer je precies uit wat je nadien op de sensor van plan bent te doen zodat je het effect van swab met vloeistof op voorhand al eens grondig kan beoordelen.

Alnaargelang de breedte van de swab doe je 1 of 2 druppels reinigingsvloeistof op de swab. De swab moet vochtig zijn maar niet te nat. Desnoods even wachten om overtollig vocht een beetje te laten verdampen.
Hou de swab schuin en wrijf met een lichte druk op de swab rechtlijnig in één richting over de sensor, draai de swab om (= andere propere kant) en wrijf rechtlijnig in de tegengestelde richting. Met iedere kant van de swab slechts één keer wrijven!
Is de sensor nog niet proper dan moet je een nieuwe swab nemen en opnieuw beginnen.

Soms blijven tegen de randen of en in één of meerdere hoeken nog stofjes achter. Om ook deze te verwijderen kan je gebruik maken van een smallere 'corner' swab. Beweeg hierbij ook steeds rechtlijnig.
!!! Maak NOOIT draaibewegingen met een swab op de sensor.

Het spiegelhuis reinigen

Het kan geen kwaad om ook het spiegelhuis van een spiegelreflex af en toe te reinigen met een daarvoor geschikt borsteltje en de benodigde reinigingsvloeistof (bvb.E clipse of ChamberClean, deze laatste droogt trager).

Stofjes softwarematig verwijderen

Hedendaagse beeldbewerkingsprogramma's bieden haast allemaal een 'spot' verwijderingsgereedschap aan waarmee men spotjes softwarematig kan verwijderen.

Canon geeft je zelfs de mogelijkheid om stowisdata aan je opnamen in de camera toe te voegen om nadien met het gratis bij je camera geleverde softwareprogramma 'Digital Photo Professional' automatisch de spotjes uit al je beelden te verwijderen.

En als je niet van objectief wisselt ?

Door een objectief 'vast' op een spiegelreflexcamera te laten zitten zou je kunnen denken dat er dan geen stof meer in de camera kan binnendringen maar helaas is dat niet altijd waar. Vooral niet als je met zoomobjectieven werkt want die hebben beweegbare lensgroepen die bij het in- en uitzoomen lucht verplaatsen met een pompend of zuigend effect als gevolg. Ook door de heel nauwe openeningen in het objectief kunnen er nog stofjes binnendringen. Alle Canon 'L' zoomobjectieven zijn wel afgedicht tegen vocht en spatten (en dus ook tegen het binnendringen van stofjes) maar niet aan de voorkant als zich daar een bewegende lensgroep bevindt. Wil je ook daar volledig afdichten dan moet je een gepast (neutraal) filter vooraan op dergelijk zoomobjectief schroeven.

Compact en bridge camera's zijn beter tegen het binnendringen van stofjes beschermd omdat ze over 'vast' gemonteerde objectieven beschikken maar zelfs dan kan het gebeuren dat er toch nog een stofje op de sensor terecht komt. Er zit dan niets anders op dan de camera bij de hersteldienst te laten reinigen.